Słońce i cień. Dlaczego dziecko, które przyciąga uwagę, ponosi konsekwencje za innych

Są takie historie, które nie zaczynają się od jednego wydarzenia, tylko od uczucia niesprawiedliwości. Od momentu, kiedy słyszysz coś niepochlebnego na temat dziecka, ale jednocześnie coś Ci podpowiada, że to może nie być prawda. To właśnie jest taka historia.

Nie ma tu jednej sceny, która wszystko wyjaśnia, ani momentu, w którym ktoś zatrzymuje się i sprawdza fakty. Jest ktoś, kto coś zrobił. Ktoś, kto coś powiedział i wielu, którzy to dalej powtarzają, bez próby upewnienia się, czy to prawda. Plotka zaczyna żyć własnym życiem, a atmosfera wokół dziecka powoli się zmienia zanim ktokolwiek zdąży zadać pytanie – na ile w tym wszystkim prawdy?

Wyobraź sobie dziecko – chłopca. Nazwijmy go Kuba, ok? Kuba jest lubiany, mądry, elokwentny. Koledzy chętnie zapraszają go do zabawy, słuchają go, kiedy mówi. Kuba potrafi wyrazić swoje zdanie i nie boi się zadawać pytań. Nie chowa się w cieniu, tylko raczej naturalnie zajmuje przestrzeń. Bez wysiłku. Taki po prostu jest.

Jest jeszcze coś. Kuba ma w sobie naturalną ufność wobec ludzi. Widzi w nich przede wszystkim dobro. Zakłada dobre intencje. Nie przychodzi mu do głowy, że ktoś mógłby celowo go wykorzystać, wmanewrować w trudną sytuację albo zrzucić na niego odpowiedzialność za własne zachowanie. To piękna cecha. Ale czasem właśnie ona sprawia, że dziecko staje się bardziej podatne na zranienie.

….

Narodziny plotki

Takie dziecko jak Kuba zwykle nie budzi niepokoju. Bo czym tu się martwić. No „złoty chłopak” przecież. Rodzice patrzą na niego z ulgą. Nauczyciele i koledzy często go lubią.

A teraz pomyśl sobie, że właśnie to dziecko, ten nasz Kuba pewnego dnia staje się częścią historii, która zaczyna żyć własnym życiem. Bo ktoś coś powiedział. Ktoś coś zrobił. Ktoś przekroczył granicę. I nagle pojawia się jego imię. Raz, drugi raz. I znowu. Nie dlatego, że coś zrobił, ale dlatego, że był obok. Po prostu był widoczny. Łatwo więc było go wskazać.

Zanim pojawi się pytanie „co się naprawdę wydarzyło?”, pojawia się imię, które zaczyna krążyć szybciej niż fakty. I wtedy rodzi się coś, co nie jest prawdą, ale zaczyna tak wyglądać – cień narracji.

….

Dlaczego tak łatwo zakładamy, że silne dziecko sobie poradzi?

Zauważyłam, że bardzo często zwracamy uwagę na dzieci wycofane, nieśmiałe, stojące z boku. I słusznie, bo z pewnością potrzebują troski.

Jednak coraz częściej wraca do mnie pewne pytanie, które w ostatnim czasie uderzyło we mnie jak tsunami. Czy równie uważnie patrzymy na dzieci uchodzące za silne? Na te, które sprawiają wrażenie, że poradzą sobie ze wszystkim?

Zastanów się ile razy słyszałaś – „Ale on sobie poradzi.”

Bo co?

Bo jest mądry?

Lubiany?

Bo ma przyjaciół?

Bo wygląda na chłopca, który ze wszystkim sobie poradzi?

To pytanie bardzo mnie uwiera. Na jakiej podstawie uznajemy, że dziecko nie potrzebuje ochrony tylko dlatego, że ma powyższe cechy?

Nie powiedzielibyśmy tego o bólu fizycznym. Gdy dziecko się zrani, nie zastanawiamy się, czy „zasługuje” na opiekę. Reagujemy odruchowo. Współczucie nie zależy od tego, jakie to dziecko jest, czy mądre, ciche czy głośne.

A jednak w świecie emocji i relacji ta logika pojawia się zaskakująco często. Jakby zdolność do mówienia o sobie, bycia wyrazistym czy lubianym odbierała prawo do tego, by potrzebować wsparcia. Jakby widoczność była równoznaczna z odpornością.

….

Ajurweda i natura światła

W Ajurwedzie powiedzielibyśmy, że dziecko takie jak Kuba ma w sobie dużo energii Pitty. Pitta to energia ognia, transformacji i przywództwa. Energia klarowności, intensywności, ekspresji i wpływu. To właśnie ona daje odwagę, by mówić własnym głosem. Pomaga wyrażać swoje zdanie. Sprawia, że dziecko naturalnie staje się zauważalne.

Dziecko z silniejszą Pittą nie musi „chcieć” być liderem. Ono po prostu nim bywa albo jest. Nie musi walczyć o uwagę ani niczego udowadniać. Po prostu jest zauważalne. Taka jest jego natura. Mówi wyraźnie. Reaguje zdecydowanie. Ma swoje zdanie. A im więcej światła, tym więcej rzeczy staje się widocznych również dla innych. Problem polega na tym, że bardzo łatwo pomylić światło ze źródłem wszystkich cieni, które pojawiają się wokół niego.

I właśnie tutaj zaczyna się część historii, o której – mam wrażenie – mówi się zdecydowanie za mało.

….

Gdy światło przyciąga uwagę

Choć każde dziecko jest indywidualne, klasa funkcjonuje jak jeden system społeczny. Nie oznacza to, że dzieci tracą swoją odrębność, ale że w grupie bardzo łatwo uruchamiają się mechanizmy, które wpływają na to, jak są postrzegane. W takich warunkach może dojść do sytuacji, w której winę za zdarzenia przypisuje się nie temu, kto faktycznie jest odpowiedzialny, ale temu, kto najbardziej rzuca się w oczy.

Ludzki umysł ma naturalną tendencję do upraszczania rzeczywistości i szukania prostych przyczyn zdarzeń tam, gdzie akurat skupia się jego uwaga. W dynamice grupowej szczególnie wyróżnia się osoba (w tym przypadku Kuba), która jest bardziej zauważalna – mówi częściej, zabiera głos jako pierwsza, wyraża zdecydowane opinie albo po prostu naturalnie przyciąga uwagę innych.

Kiedy w grupie dochodzi do napięcia lub nieporozumienia, łatwiej jest przypisać przyczynę temu, co „widać”, niż analizować złożony kontekst sytuacji. W efekcie winą może zostać obarczona osoba najbardziej wyrazista, nawet jeśli jej realny udział w zdarzeniu był minimalny lub żaden.

…..

Wpływ widoczności ucznia na ocenę i postrzeganie w klasie

W tej historii ważną rolę odgrywa Borys – chłopiec, który w różnych sytuacjach wplątuje Kubę w zdarzenia, które nadszarpują jego wizerunek.

Borys nie jest czarnym charakterem tej historii. To również dziecko. Dziecko, które samo mierzy się z własnymi trudnościami, emocjami i sposobami radzenia sobie z nimi. Problem polega na tym, że jego zachowania zaczynają ranić innych, choć nie zawsze w pełni rozumie ich konsekwencje, a odpowiedzialność za nie coraz częściej spada na Kubę.

Pozostałą częścią klasowego ekosystemu są inne dzieci, a także ich rodzice, wśród których „poszła fama”, że Kuba znowu narozrabiał, znów coś nawywijał. Chłopiec wpada w pułapkę własnej wyrazistości i naturalnej widoczności. Bycie „na pierwszym planie” działa przeciwko niemu.

….

Poszukajmy kozła ofiarnego

Jeżeli dziecko jest lubiane, ma autorytet wśród rówieśników i naturalnie przyciąga uwagę grupy, bardzo łatwo staje się ekranem, na który inni rzutują własne emocje, napięcie, złość, rywalizację czy potrzebę znalezienia winnego. Psychologia społeczna opisuje to jako mechanizm kozła ofiarnego.

Borys korzysta z tego, że sam jest mniej widoczny. To sprawia, że jego działania rzadziej są łączone bezpośrednio z nim w oczach grupy. Jego „niewidoczność” nie oznacza braku działań, lecz to, że jego zachowania rzadziej są kojarzone bezpośrednio z nim przez grupę.

W tej historii to właśnie Borys dopuścił się działań, które mogły realnie zaszkodzić innym – między innymi przejęcia konta kolegi w grze i zmiany jego nazwy użytkownika na obraźliwą czy tworzenia w internecie treści nieodpowiednich dla dzieci w wieku szkolnym, co przypisano Kubie. W konsekwencji w kolejnych rozmowach coraz częściej pojawia się nie imię Borysa, ale imię Kuby.

By historia nabrała jeszcze więcej kolorów, Borys sprawia wrażenie dziecka, którego nauczyciele nigdy nie posądziliby o złe zachowanie. Zdaje się kimś, kto „nie miałby śmiałości kłamać prosto w oczy” ani knuć intryg, bo jest cichy. „No gdzie tam, nasz Borysek?” – takie zdania łatwo pojawiają się w otoczeniu. To przecież takie dobre i kochane dziecko.

Nie oznacza to, że Borys jest „zły”. Problem polega na tym, że nie zawsze widzi, jak jego zachowania wpływają na innych. Wyrazistość Kuby działa tu na korzyść Borysa na zasadzie kontrastu: ponieważ Borys nie jest aż tak widoczny, jego oskarżenie wydaje się grupie obiektywnym głosem z boku, bezstronną relacją świadka, podczas gdy w rzeczywistości nie do końca tak jest.

….

Emocjonalna atmosfera grupy – interpretacja w filozofii Wschodu

W ujęciu Ajurwedy można spojrzeć na tę sytuację jako na zmianę jakości emocjonalnej w grupie. W przestrzeni klasy zaczyna wzrastać Rajas (radżas) – jedna z trzech jakości świadomości obok sattwy i tamasu.

Nie są to cechy dzieci ani żadna diagnoza. To sposób opisu tego, jak może zmieniać się atmosfera między ludźmi. Najłatwiej porównać to do atmosfery w pomieszczeniu – wchodzisz do klasy i od razu czujesz, czy panuje w niej spokój, życzliwość i współpraca, czy raczej napięcie, emocje i potrzeba udowadniania swojej racji. Taka atmosfera nie należy do jednej osoby, ale wpływa na wszystkich, którzy się w niej znajdują.

Rajas sam w sobie nie jest zły. To dzięki niemu rozwijamy się, uczymy, podejmujemy wyzwania i działamy. Problem pojawia się dopiero wtedy, gdy zaczyna dominować nad sattwą – energią klarowności, równowagi i zdolności widzenia rzeczy takimi, jakie są. Wówczas emocje zaczynają wyprzedzać fakty, a interpretacje stają się ważniejsze niż rzeczywistość.

Wtedy historia przerasta rzeczywistość i zaczyna żyć własnym życiem. A wraz z nią pojawia się cień, który coraz częściej pada nie tam, gdzie powinien. Nierzadko pada właśnie na dziecko najbardziej widoczne. Nie dlatego, że jest winne. Dlatego, że łatwo je wskazać.

….

Jak powstaje szkolna plotka i mechanizm jej utrwalania

W środowisku zdominowanym przez Rajas bardzo łatwo o coś, co psychologia nazywa – jak już wcześniej wspomniałam  – mechanizmem kozła ofiarnego.  Ale zanim nazwiemy to mechanizmem, warto zobaczyć, co się dzieje na poziomie doświadczenia. Pojawia się napięcie, konflikt, potrzeba wyjaśnienia.

Bardzo szybko za tym wszystkim idzie potrzeba wskazania kogoś, kto „pasuje” do obrazka. Bo łatwiej wskazać na kogoś palcem niż wziąć na siebie konsekwencje własnych zachowań. Nie piszę tego po to, by kogokolwiek oceniać. Dzieci dopiero uczą się odpowiedzialności za swoje słowa, decyzje i działania. Uczą się także tego, jak radzić sobie z poczuciem winy, wstydem czy lękiem przed konsekwencjami.

Jeżeli dziecko nie potrafi jeszcze udźwignąć tych trudnych emocji, może uruchomić mechanizm obronny. Nie dlatego, że jest złe czy wyrachowane, ale dlatego, że próbuje ochronić siebie przed czymś, co wydaje się zbyt trudne do uniesienia.

Przykładem może być sytuacja, w której Borys nabroił i zwala winę na kolegę – zadzwonił do mamy kolegi z obelgami, mówiąc że obraźliwe teksty padły z ust Kuby, albo chcąc wypaść w oczach kolegów na fajnego zioma, oskarżył niewinnego Kubę o kradzież w sklepie.

Czasem takiemu dziecku łatwiej jest powiedzieć: „to on”, niż: „to ja”. Tak rodzi się plotka – na początku niewielka i niepozorna, która potem przyjmuje rozmiar rosnącej śnieżnej kuli. Ktoś dopowiada szczegół. Ktoś inny dodaje własną interpretację. Jeszcze ktoś powtarza historię dalej. I zanim ktokolwiek zdąży wrócić do faktów, kula staje się lawiną, której nie da się już zatrzymać.

A skoro wszyscy o tym mówią, pojawia się pytanie: czy może jest w tym ziarno prawdy? I to właśnie wtedy dochodzi do sytuacji, w której bardzo łatwo wskazać nie tego, kto rzeczywiście zrobił coś niewłaściwego, ale tego, kto najlepiej pasuje do historii, którą grupa zaczęła już opowiadać.

Widoczność Kuby i jego „bycie na świeczniku” zaczyna być mylone ze sprawstwem.

…

Słońce i cień

Jeśli przyjrzeć się zjawiskom fizycznym, to Słońce nie tworzy wszystkich cieni, które wokół niego widzimy. Ono jedynie sprawia, że stają się widoczne.

I teraz pomyśl o dziecku, które ma naturalny autorytet – może to być nasz przykładowy Kuba, może to być Twoje dziecko albo dziecko, które znasz. Pomyśl o dziecku, które jest pewne siebie, które nie boi się mówić tego, co myśli – jego obecność może budzić podziw. Ale czasem może też prowadzić do porównywania się, napięcia, zazdrości.

Dziecko z silną Pitą jest właśnie takim Słońce, takim światłem. A skoro cień pojawił się w pobliżu dziecka – naszego Słońca, to bardzo łatwo jest wtedy uwierzyć, że to ono musi być jego źródłem. A to nie zawsze jest prawda.

Przypomina mi się tutaj zwykła żarówka. Kiedy zapada zmrok, światło przyciąga ćmy. Krążą wokół niego, zderzają się z nim, wracają do niego raz za razem. Nikt jednak nie zastanawia się, jaki koszt ponosi samo źródło światła. A przecież nawet najmocniejsza żarówka nie świeci bez końca. W końcu zaczyna migotać. W końcu się przepala.

Podobnie bywa z dziećmi. To, że są silne, lubiane, inteligentne i odporne, nie oznacza, że mogą bez końca dźwigać ciężar cudzych oskarżeń, plotek i pomówień. One również mają swoje granice.

…

Dharma otoczenia

Jest jeszcze jedno słowo, które przychodzi mi tutaj do głowy. Dharma. Najczęściej tłumaczymy ją jako życiową ścieżkę lub głębokie przeznaczenie. Ale można rozumieć ją również jako naturalny porządek rzeczy. To, co podtrzymuje harmonię relacji.

Dlatego kiedy myślę o dzieciach, szkolnych grupach i szkolnych znajomościach, coraz częściej zastanawiam się nad czymś innym. Nad czymś, co nie jest już tylko o dziecku.

Czy istnieje również dharma otoczenia – klasy, grupy i społeczności, w której funkcjonuje dziecko? Czy istnieje w niej przestrzeń na rozróżnienie między tym, co zostało zaobserwowane, a tym, co zostało dopowiedziane lub wręcz zmyślone?  Czy jest jakiś dobry sposób na zatrzymanie narracji zanim stanie się etykietą?

Zastanawiam się, czy częścią tej dharmy nie jest przypadkiem chronienie prawdy przed plotką?  Faktu przed interpretacją? Człowieka przed etykietą? Dziecka przed wytykaniem palcami?

A może częścią naszej wspólnej odpowiedzialności jest również dostrzeganie tych dzieci, które wydają się silne? Bo one przecież nadal są dziećmi. Nadal potrzebują bezpieczeństwa i sprawiedliwości. Chcą i potrzebują być widziane. Nie tylko wtedy, gdy płaczą, ale również wtedy, gdy robią coś dobrze. Gdy odważnie wyrażają własne zdanie i angażują się w życie klasy. One również potrzebują usłyszeć, że są ważne.

A przecież dziecko nie powinno ponosić konsekwencji opowieści tworzonej przez cudze domysły. Kuba nie powinien odpowiadać za czyny Borysa – dziecka, które samo wciąż potrzebuje czasu, by dorosnąć do odpowiedzialności za własne słowa, decyzje i konsekwencje swoich działań.

Być może właśnie dlatego tak ważne jest, abyśmy uczyli dzieci nie tylko odróżniania dobra od zła, ale również prawdy od narracji. Bo nie każda historia opowiadana przez grupę jest prawdą. Tak samo jak nie każdy cień należy do tego, na kogo pada.

Czasem taki „cień” powstaje nie z tego, co się naprawdę wydarzyło, ale z samej plotki, która jest powtarzana przez kolejne osoby i z czasem zaczyna brzmieć jak prawda. Znasz to powiedzenie – powtórz kłamstwo 100 razy a stanie się prawdą? Widać to dobrze w szkolnym życiu, gdzie opinia o uczniu może zmienić się bardzo szybko, nawet jeśli jego zachowanie się nie zmieniło. Dobrym przykładem jest Kuba – uczeń, który cieszy się sympatią rówieśników, osiąga bardzo dobre wyniki w nauce i regularnie otrzymuje wysokie oceny zarówno z przedmiotów, jak i za swoje zachowanie oraz zaangażowanie. Ponieważ jednak w przestrzeni klasy pojawiła się niepotwierdzona plotka, która zaczęła wpływać na sposób interpretowania jego zachowań i pojedynczych incydentów, może to wpłynąć na obniżenie oceny z zachowania na jego świadectwie. W efekcie nie zmienia się samo postępowanie Kuby, lecz sposób jego odczytywania przez otoczenie.

To pokazuje, jak cienka bywa granica między tym, co się wydarzyło, a tym, co tylko zostało opowiedziane wystarczająco wiele razy.

….

Odpowiedzialność, która nie jest winą

Nie mamy wpływu na to, jakie wartości wynoszą z domu inne dzieci. Jak uczone są relacji, odpowiedzialności czy wyznaczania granic. Nie mamy wpływu na każdą historię, która rodzi się w grupie. Ale mamy wpływ na coś innego. Na to, czy nasze dziecko będzie rozumiało, co jest jego, a co zostało mu przypisane. Czy będzie potrafiło rozpoznać własne światło, nawet jeśli ktoś próbuje zasłonić je swoim cieniem.

Ajurweda nigdy nie obiecywała kontroli nad światem. Od wieków jednak mówi o świadomości. O zdolności widzenia rzeczy wyraźnie. Tradycja wedyjska podkreśla, że żyjemy w okresie  Kali Jugi – epoce zamętu, iluzji i oddalenia od prawdy, w której pozory coraz częściej zastępują rzeczywistość, a opinie stają się głośniejsze od faktów. Zwłaszcza w takich czasach potrzebujemy światła sattwy i mądrości Ajurwedy – przepięknej nauki o życiu, która mówi o powrocie do tego, co prawdziwe, nawet wtedy, gdy wokół pojawia się chaos interpretacji.

…

Zostawiam Cię z tym pytaniem

Być może najważniejsze pytanie nie brzmi: czy silne dzieci są odporne, ale – czy mamy odwagę zauważyć, że siła nie chroni przed niesprawiedliwością?

I czy kiedy patrzymy na dziecko, które „radzi sobie”, nie zakładamy zbyt szybko, że nie potrzebuje już naszej uważności. A może prawdziwą dojrzałością – zarówno w wychowaniu, jak i w rozwoju świadomości jest umiejętność zobaczenia, że siła i wrażliwość bardzo często mieszkają w tym samym dziecku… tym wycofanym, jak i w tym, które uchodzi za silne, lubiane, odważne?

Bo czasem to właśnie dzieci, które świecą najmocniej, przyciągają cienie, które nie mają w nich swojego źródła.

FAQ – najczęściej zadawane pytania